Kekelerken Beynimizde Neler Oluyor?

Kekemelik dışarıdan bakıldığında konuşmanın akışında yaşanan bir duraksama, tekrar veya uzatma gibi görünebilir. Ancak konuşma sırasında beynimizde çok daha karmaşık bir süreç gerçekleşir.

Peki bir kişi kekelerken beyninde neler oluyor?

Kekemelik yalnızca ağız ve konuşma organlarıyla ilgili bir durum değildir. Araştırmalar, kekemeliğin konuşma üretiminde görev alan farklı beyin bölgeleri ve bu bölgeler arasındaki bağlantılarla ilişkili olduğunu gösteriyor. Yani mesele yalnızca “kelimeyi söyleyememek” değil; konuşmanın planlanması, başlatılması, zamanlaması ve kontrol edilmesi gibi birçok sürecin birlikte çalışmasıyla ilgilidir.

Önce konuşmayı planlıyoruz

Bir cümle söylemeden önce beynimiz, söylemek istediğimiz mesajı oluşturuyor. Ardından kelimeleri seçiyor, sesleri sıralıyor ve bu sesleri üretmek için gerekli hareketleri planlıyor. Akıcı konuşmada bu süreçler son derece hızlı ve büyük ölçüde otomatik şekilde ilerliyor. Kekemelikte ise konuşmanın bu ağlarında farklı bir çalışma biçimi görülebiliyor. Özellikle konuşmanın motor planlanması ve bu planların zamanında uygulanmasıyla ilişkili ağlar üzerinde yapılan beyin görüntüleme çalışmalarında farklılıklar bildirilmiş durumda.

Beynin “zamanlama” sistemi neden önemli?

Konuşma aslında çok hassas bir zamanlama gerektirir. Bir sesi başlatmak, diğer sesi doğru zamanda üretmek, nefesi ayarlamak, dudak ve dil hareketlerini eşleştirmek ve bütün bunları konuşmanın ritmi içinde gerçekleştirmek gerekir. Bu süreçlerde bazal gangliyonlar, beyincik ve motor konuşma ağları gibi birçok yapı rol oynar. Güncel nörobilim çalışmaları da kekemelikte konuşma motor sistemleri ile bu sistemler arasındaki bağlantıların önemli olduğunu gösteriyor. Ancak kekemeliği tek bir “zamanlama problemi” olarak açıklamak günümüzde yeterli değildir; kekemelik çok daha karmaşık bir nörogelişimsel durumdur.

Peki tekrarlar, uzatmalar ve bloklar aynı şey mi?

Hayır. Kekemelikte görülen tekrarlar, uzatmalar ve bloklar konuşmanın akışında farklı şekillerde ortaya çıkar ve bunların altında tamamen aynı nörolojik süreçlerin bulunduğunu söylemek doğru değildir. Yakın zamanda yapılan bir beyin bağlantı çalışmasında, tekrarlar ve uzatmalar ile blokların farklı konuşma kontrol ağlarıyla ilişkili olabileceğine dair bulgular elde edildi. Araştırmacılar, tekrar ve uzatmaların konuşmanın geri bildirim mekanizmalarına daha fazla başvurulmasıyla; blokların ise konuşmayı başlatma ve ileriye dönük motor planlama süreçlerindeki farklılıklarla ilişkili olabileceğini öne sürdü. Bu bize önemli bir şeyi gösteriyor:

Kekemelik tek tip bir konuşma davranışı değildir.

Beyin konuşmayı sürekli kontrol ediyor

Konuşurken yalnızca “konuşmuyoruz”; aynı zamanda kendi konuşmamızı dinliyoruz. Beynimiz ürettiğimiz sesleri işitsel sistem aracılığıyla takip ediyor ve konuşmanın planlanan şekilde ilerleyip ilerlemediğini kontrol ediyor. Bu nedenle konuşma sırasında motor sistemler ile işitsel sistemler arasında sürekli bir bilgi alışverişi gerçekleşiyor. Kekemelikte bu kontrol ve geri bildirim sistemlerinin çalışma biçiminde farklılıklar görülebiliyor. Bazı kişilerde akıcı konuşmayı sürdürebilmek için konuşma sırasında farklı sinir ağlarının daha fazla devreye girdiği düşünülüyor.

Peki “heyecanlanınca kekeliyor” ne demek?

Burada önemli bir ayrım var. Heyecan, stres, zaman baskısı veya kişinin kendisini konuşmaya çok fazla odaklaması kekemeliğin görünürlüğünü ve sıklığını etkileyebilir. Ancak bu, kekemeliğin yalnızca heyecandan kaynaklandığı anlamına gelmez. Kekemeliğin temelinde çok daha karmaşık nörogelişimsel ve genetik süreçlerin bulunduğu düşünülüyor. Duygusal ve çevresel faktörler ise konuşma akışını farklı durumlarda etkileyebiliyor. Bu nedenle “Heyecanlanmasan kekelemezsin.” demek, kekemeliğin doğasını doğru açıklayan bir yaklaşım değildir.

Beyin kendini değiştirebilir mi?

Evet. Beynimiz sabit bir yapı değildir. Öğrenme, deneyim ve terapi gibi süreçlerle sinir ağlarının çalışma biçiminde değişiklikler meydana gelebilir. Kekemelik üzerine yapılan nörogörüntüleme araştırmalarında da terapi sonrasında konuşma ile ilişkili ağlarda yeniden yapılanma ve farklı bağlantı örüntüleri gözlemlenmiştir. Ayrıca çocukluk döneminde kekemeliğin kendiliğinden azalmasıyla bazı beyin bölgeleri arasındaki bağlantıların güçlenmesi arasında ilişkiler bildirilmiştir. Bu nedenle kekemelik araştırmalarında yalnızca “hangi bölgede farklılık var?” sorusu değil, “beynin farklı bölgeleri birbiriyle nasıl iletişim kuruyor ve bu iletişim zaman içinde nasıl değişiyor?” sorusu da önem kazanıyor.

Kekemelik sadece konuşmanın kendisi değildir

Kekemeliği anlamaya çalışırken yalnızca tekrarları, uzatmaları veya blokları gözlemlemek yeterli değildir. Konuşma üretimi; dilsel planlama, motor kontrol, işitsel geri bildirim, zamanlama ve birçok beyin ağının koordinasyonunu gerektirir. Bu nedenle kekemelik de tek bir bölgeye, tek bir nedene veya tek bir mekanizmaya indirgenemeyecek kadar karmaşık bir durumdur.

Kısacası…

Bir kişi kekelerken beyninde “konuşmayı durduran tek bir bölge” yoktur. Bunun yerine konuşmayı planlayan, hareketleri organize eden, konuşmanın zamanlamasını düzenleyen ve üretilen sesi takip eden birçok sistem birlikte çalışır.

Kekemelik, beynin konuşmayı üretme biçiminin çok daha karmaşık bir hikâyesidir.

Ve belki de bu yüzden kekemeliği anlamanın en doğru yollarından biri, yalnızca “Kişi neden takılıyor?” diye sormak değil;

“Beyin, konuşmayı akıcı biçimde üretmeye çalışırken hangi sistemleri nasıl kullanıyor?” sorusunu sormaktır.