Selektif Mutizmde İletişimi Desteklemek: Konuşma Baskısı Yerine Ne Yapılabilir?

“Evde hiç susmuyor ama okulda öğretmeni soru sorduğunda cevap vermiyor.”

“Bizimle konuşuyor, misafir geldiğinde bir anda sessizleşiyor.”

“Konuşabileceğini biliyoruz ama neden başkalarının yanında konuşmuyor?”

Selektif mutizmle karşılaşan ailelerin zihninde buna benzer pek çok soru oluşabilir. Özellikle çocuğun evde rahatça konuştuğu, ancak okul, sosyal ortamlar veya belirli kişilerle birlikteyken konuşamadığı durumlarda bu tablo aileler için oldukça kafa karıştırıcı olabilir. Çocuğun konuşabildiği halde belirli ortamlarda konuşmaması, dışarıdan bakıldığında “istemiyor”, “utangaç”, “inat ediyor” ya da “konuşmayı reddediyor” şeklinde yorumlanabilir. Oysa selektif mutizm, çocuğun nerede konuşup nerede konuşmayacağını bilinçli olarak seçtiği bir durum değildir. Selektif mutizm, belirli sosyal ortamlarda konuşma becerisinin kaygı nedeniyle kullanılamamasıyla ilişkili bir durumdur. Çocuk bazı ortamlarda ve bazı kişilerle rahatlıkla konuşabilirken, konuşmasının beklendiği başka bir ortamda sözcükleri çıkarmakta, yanıt vermekte veya konuşmayı başlatmakta zorlanabilir. Bu nedenle çocuğun sessizliğini yalnızca “konuşmak istemiyor” şeklinde değerlendirmek, yaşadığı güçlüğü anlamayı zorlaştırabilir.

Çocuk neden konuşamıyor?

Selektif mutizmde en önemli noktalardan biri, çocuğun konuşma becerisinin tamamen ortadan kalkmış olmamasıdır. Çocuk evde ailesiyle uzun cümleler kurabilir, oyun oynarken sohbet edebilir, hatta oldukça konuşkan olabilir. Ancak aynı çocuk okulda öğretmenine cevap vermekte, arkadaşına bir şey söylemekte veya bir yetişkinden yardım istemekte zorlanabilir. Burada belirleyici olan çoğu zaman çocuğun konuşma isteğinden çok bulunduğu ortamda hissettiği kaygıdır. Çocuk konuşması gerektiğini fark ettiğinde bedensel ve duygusal olarak yoğun bir kaygı yaşayabilir. Bu sırada konuşmak, dışarıdan göründüğü kadar kolay olmayabilir. Çocuk cevap vermek istese bile sesi çıkmayabilir, kelimeleri başlatamayabilir veya ne söyleyeceğini bildiği halde konuşmaya geçemeyebilir. Bazı çocuklarda göz temasının azalması, bedenin gerilmesi, yüz ifadesinin değişmesi, donakalma veya geri çekilme gibi davranışlar da görülebilir. Bu nedenle “Biliyor ama neden söylemiyor?” sorusunun cevabı her zaman “Söylemek istemiyor.” değildir. Bazen çocuk gerçekten söylemek ister; ancak o anda konuşabilmek için gereken rahatlık düzeyine ulaşamamıştır.

Peki “Hadi konuş” demek neden işe yaramıyor?

Bir çocuğun konuşamadığı bir ortamda yetişkinlerin doğal olarak yaptığı ilk şeylerden biri onu konuşmaya teşvik etmektir.

“Haydi, sen de söyle.”

“Öğretmenin sana soru soruyor, cevap versene.”

“Bak, evde konuşuyorsun.”

“Amcana merhaba de.”

“Bir kere konuşsan ne olacak?”

Bu cümleler iyi niyetle söylenebilir. Yetişkin çocuğun konuşmasını kolaylaştırmak ve onun kendine güvenmesini sağlamak isteyebilir. Ancak selektif mutizm yaşayan bir çocuk için konuşmanın zaten kaygı yarattığı bir durumda, konuşmaya yönelik beklentinin daha fazla vurgulanması baskıyı artırabilir. Çocuk bir süre sonra yalnızca “Konuşabilecek miyim?” diye düşünmekle kalmaz; “Ya yine konuşamazsam?”, “Herkes bana bakıyor”, “Benden cevap bekliyorlar” gibi düşünceler yaşamaya başlayabilir. Böylece konuşma, iletişim kurmanın doğal bir parçası olmaktan çıkıp çocuğun kendisini sınadığı bir duruma dönüşebilir. Bu nedenle amaç çocuğu mümkün olduğunca hızlı bir şekilde konuşturmak değil, konuşmanın çocuk için daha güvenli ve daha az kaygı verici hale gelmesini sağlamaktır. Uzman yaklaşımlarda da çocuğun konuşması için baskı oluşturmaktan kaçınmak, iletişim için daha rahat fırsatlar oluşturmak ve konuşmaya giden süreci kademeli olarak desteklemek önem taşır.

Konuşmuyor diye iletişimi kesmemek önemli

Selektif mutizmde konuşma gerçekleşmediğinde yetişkinin de iletişimi sonlandırması sık yapılan bir hatadır. Örneğin çocuk öğretmenin sorusuna cevap vermediğinde öğretmen “Tamam, sen cevap vermek istemiyorsun.” diyerek çocuğu tamamen konuşmanın dışında bırakabilir. Ya da aile çocuğun yerine hemen cevap verebilir. Her iki yaklaşım da çocuğun iletişim fırsatlarını azaltabilir. Bunun yerine çocuğun konuşmadan da iletişime katılmasına izin vermek daha işlevsel olabilir. Çocuk başını sallayabilir, işaret edebilir, gösterebilir, yazabilir, çizebilir veya başka bir şekilde yanıt verebilir. Bunlar çocuğun iletişim kurma çabalarıdır ve yalnızca konuşma gerçekleşmediği için yok sayılmamalıdır. Örneğin öğretmen “Hangi rengi seçtin?” diye sorduğunda çocuk konuşamıyorsa, öğretmen seçenekleri göstererek çocuğun işaret etmesine izin verebilir. Böylece çocuk “Cevap vermek zorundayım.” baskısını yaşamadan iletişim içerisinde kalabilir. Buradaki amaç, sözlü iletişimin yerine sürekli olarak sözsüz iletişimi koymak değildir. Amaç, çocuğun iletişim kurabildiğini hissetmesini sağlamak ve konuşmaya geçiş için daha güvenli bir zemin oluşturmaktır.

Çocuğa daha fazla soru sormak yerine ne yapabiliriz?

Selektif mutizm yaşayan bir çocukla iletişim kurarken yetişkinin kullandığı dil oldukça önemlidir. Çocuğa arka arkaya sorular sormak yerine, onun yaptığı şeyler hakkında yorum yapmak iletişim üzerindeki baskıyı azaltabilir. Örneğin;

“Ne yapıyorsun?”

“Bu hangi renk?”

“Bunu sen mi yaptın?”

gibi art arda sorular sormak yerine,

“Arabayı garajın içine koydun.”

“Bu parçayı mavi seçtin.”

“Çok yüksek bir kule yaptın.”

gibi yorumlar yapılabilir. Böylece çocuğun mutlaka cevap vermesi gereken bir iletişim ortamı oluşturulmaz. Çocuk isterse sözel olarak, isterse jest, mimik veya başka bir iletişim biçimiyle etkileşime katılabilir. Ayrıca çocuğa cevap vermesi için yeterli zaman tanımak da önemlidir. Çocuk hemen yanıt vermediğinde soruyu tekrar tekrar sormak veya onun yerine cevap vermek yerine bir süre beklemek, çocuğun iletişim için ihtiyaç duyduğu alanı sağlayabilir.

“Konuşmadığında onun yerine cevap vermeli miyiz?”

Bu sorunun cevabı her durumda aynı değildir. Çocuğun yoğun kaygı yaşadığı bir anda onun yerine sürekli konuşmak kısa vadede çocuğu rahatlatabilir. Ancak yetişkin her seferinde çocuğun yerine cevap verdiğinde, çocuk konuşma gerektiren durumdan uzaklaşmayı öğrenebilir. Bu nedenle amaç çocuğu zorlamak olmadığı gibi, her durumda onun yerine konuşarak konuşma fırsatını tamamen ortadan kaldırmak da değildir. Burada önemli olan dengeyi kurabilmektir. Çocuğun rahatlık düzeyi, bulunduğu ortam, iletişim partneri ve o anki kaygısı dikkate alınmalıdır. Bazı durumlarda çocuk öncelikle jest veya işaretle yanıt verebilir. Bazı durumlarda ise yetişkin çocuğa seçenekler sunarak yanıt vermesini kolaylaştırabilir. Örneğin “Su mu, meyve suyu mu?” diyerek iki seçenek sunmak, “Ne içmek istiyorsun?” şeklinde açık uçlu bir soru sormaktan daha kolay olabilir. Bu küçük düzenlemeler çocuğun iletişim üzerindeki yükünü azaltabilir.

“Ama evde konuşuyor, biraz cesaret etse konuşacak.”

Selektif mutizm konusunda ailelerin en çok zorlandığı noktalardan biri de budur. Çocuk evde konuşabildiği için çevresindeki kişiler onun aslında konuşabildiğini bilir. Bu nedenle “Evde konuşuyorsun, burada da konuşabilirsin.” düşüncesi oldukça anlaşılırdır. Ancak konuşabilmek ile her ortamda konuşabilmek aynı şey değildir. Çocuğun evde rahatça konuşması, okulda veya sosyal bir ortamda da aynı rahatlıkla konuşabileceği anlamına gelmez. Hatta aynı kişiyle bile bir ortamda konuşup başka bir ortamda konuşamayabilir. Bu nedenle çocuğun evdeki konuşma becerisini okulda göstermesini beklemek yerine, farklı ortamlar ve kişiler arasında iletişimin kademeli olarak genellenmesi hedeflenmelidir.

Peki aile olarak ne yapabiliriz?

Ailenin yapabileceği en önemli şeylerden biri, çocuğun konuşmasını sürekli olarak gündemin merkezine koymamaktır.

Çocuğun konuşup konuşmadığını her ortamda takip etmek, “Bugün öğretmeninle konuştun mu?”, “Arkadaşına cevap verdin mi?”, “Neden konuşmadın?” gibi sorularla günün sonunda konuşmayı değerlendirmek, iyi niyetli olsa da çocukta konuşma konusundaki farkındalığı ve baskıyı artırabilir.

Bunun yerine çocuğun iletişim kurma çabasına odaklanmak daha yararlı olabilir.

Çocuk size bir şeyi gösteriyorsa onu fark edin. Bir işaret kullanıyorsa bunu iletişim olarak kabul edin. Sizinle konuştuğunda yalnızca ne söylediğine değil, iletişim kurmak için gösterdiği çabaya da değer verin.

Aynı zamanda çocuğun rahat olduğu ortamlarda iletişimini destekleyen oyunlar, ortak etkinlikler ve keyif aldığı aktiviteler oluşturmak; konuşmayı zorunlu bir performans haline getirmeden iletişim fırsatlarını artırmak önemlidir.

Okulun yaklaşımı da en az ev kadar önemli

Selektif mutizm yalnızca aile ortamında ele alınabilecek bir durum değildir. Çocuk okulda veya sosyal ortamlarda zorlanıyorsa öğretmenlerin ve diğer yetişkinlerin yaklaşımı da sürecin önemli bir parçasıdır.

Öğretmenin çocuğu sınıfın önünde konuşmaya zorlamaması, cevap vermediğinde bunu “inat”, “saygısızlık” veya “ilgisizlik” olarak değerlendirmemesi ve çocuğun iletişime farklı yollarla katılmasına izin vermesi önemlidir.

Çocuğun küçük iletişim adımlarının fark edilmesi ve desteklenmesi de değerlidir. Örneğin önce bir yetişkinle daha rahat iletişim kurması, ardından tanıdığı bir akranın yanında iletişim kurması ve zaman içerisinde daha geniş bir gruba geçebilmesi gibi basamaklar çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre planlanabilir.

Selektif mutizmde tek bir yöntem her çocuk için aynı şekilde uygulanmaz. Müdahale; çocuğun kaygı düzeyi, konuşabildiği kişiler ve ortamlar, iletişim becerileri ve günlük yaşamda yaşadığı güçlükler değerlendirilerek planlanmalıdır. Bu süreçte dil ve konuşma terapisti, psikolog/psikiyatrist ve okul ekibi gibi farklı uzmanların iş birliği gerekebilir.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

Çocuğun evde veya bazı kişilerle konuşup okulda, sosyal ortamlarda ya da belirli kişilerle sürekli olarak konuşamadığı fark ediliyorsa bu durumun yalnızca “utangaçlık” olarak değerlendirilmemesi önemlidir.

Özellikle çocuğun konuşamaması okul başarısını, arkadaş ilişkilerini, ihtiyaçlarını ifade etmesini veya günlük yaşama katılımını etkiliyorsa profesyonel değerlendirme geciktirilmemelidir. Erken dönemde fark edilmesi ve uygun şekilde desteklenmesi, çocuğun iletişim becerilerini farklı ortamlara taşımasına yardımcı olabilir.

Burada önemli olan çocuğu “konuşturmak” değil, konuşabilmesi için ihtiyaç duyduğu güvenli ortamı oluşturmak ve kaygısını yönetebileceği bir süreç planlamaktır.

Sonuç olarak

Selektif mutizm yaşayan bir çocuk için “Hadi konuş.” demek çoğu zaman ihtiyacı olan desteği vermek anlamına gelmez. Çocuk zaten konuşmanın beklendiği ortamda zorlanıyor olabilir. Bu nedenle yetişkinin görevi, konuşma üzerindeki baskıyı artırmak yerine çocuğun kendisini güvende hissetmesini, iletişim kurabildiğini deneyimlemesini ve küçük adımlarla daha zor iletişim durumlarına hazırlanmasını desteklemektir.

Çünkü bazen çocuğun ihtiyacı daha fazla konuşma beklentisi değil, konuşabilmesi için daha az kaygı ve daha fazla güven alanıdır.